اولین مقاله بهنود پس از سالها در روزنامه اطلاعات

تاریخ ما و تاریخ زندگی‌مان / مسعود بهنود

به شوخی بگویم. اوایل دهه ۴۰، زمانی که من اولین سال نوشته‌ای به روزنامه اطلاعات داده بودم، درست زمانی بود که صبح هنگام، گروهی از هواداران آیت‌الله خمینی به خیابان ریختند. من از مدرسه بیرون شدم و در خیابان های پرحادثه به راه افتادم. ظهر با سرعت به سمت ساختمان اطلاعات رفتم.

 دفتر روزنامه خالی بود و نگهبان «آقای نویسی» به من گفت هرچه دیدی، بنویس. می‌گذارم برای سردبیر روزنامه. فردایش روزنامه را در خیابان تماشا کردم. تقریباً تمام گزارش من چاپ شده بود. البته «اسم من در گزارش قید نشده نبود»، اما از همین نقطه روزنامه نگار شدم و اولین کارت برای مجله کودکان روزنامه اطلاعات را به من دادند. چنین بود که روزنامه نویس شدم....

روایت «أصبحتُ امیراً و أمسیتُ أسیراً»* همواره در تاریخ جهان جاری است و در تاریخ، حکایت آن‌ها که سرِ شب قصد تاراج داشته‌اند و سپیده‌دمان نه تن‌شان سر داشته و نه سرشان تاج، بی‌شمار است. آری، تاریخ را آن‌ها می‌سازند که برای قدرت، از جان می‌گذرند و بیهوده نیست که در این سال‌های پایانی قرن بیستم دو کشور اروپائی باهم دشمن شده‌اند؛ چون یکی می‌خواهد نام مقدونی را بر خود بگذارد و اسکندر جهان‌گشا را سرمایه تاریخی خود قرار دهد. 

در مغولستان به چنگیز می‌نازند و در ازبکستان به امیر تیمور و هنوز ناپلئون پشت ذهن هر نظامی حضور دارد. نه فقط برای فرانسویان، که برای بسیاری از مردم جهان، غم‌انگیزترین تابلوهای نقاشی، همان‌هایی است که در یک طبقه موزه لوور نگاهداری می‌شود و بناپارت را در غروبی غمگین در پی شکست از زمستان روسیه نشان می‌دهد؛ آنجا که از سرما ناچار شده مظهر قدرت – یعنی پرچم یگان‌های تحت امر خود - را بسوزاند.

در نگاه ناپلئون در آن لحظه، تأثری هست که نقاشان کوشیده‌اند تا آن را ثبت کنند. هیتلر، آخرین موجود زمینی که در پی جهانگشایی به تعریف کلاسیک آن برآمد، می‌گویند روز ورود به پاریس، ساعتی را تنها گذراند و برسنگ سیاه گور ناپلئون خیره ماند. اگر معلوم می‌شد که او در دل چه گفته است با آن سردار فرانسوی، شاید رازی از رازهای دور گشوده می‌ماند و آشکار می‌شد که هیتلر چطور به راه ناپلئون رفت تا بلکه بر برف‌های روسیه فائق آید، اما نشد.

ماکس وبر، قدرت را امکان تحمیل اراده فرد بر رفتار جمعی دیگر می‌خواند. راسل که رساله‌ای شیوا درباره قدرت دارد، عشق به قدرت را، در وسیع‌ترین معنای کلمه، میل به پدید آوردن آثار مورد نظر در جهان بیرونی دانست. موریس دوورژه فرانسوی معتقد است قدرت یک ضرورت اجتماعی است. جان کنت گالبریت هم می‌گوید قدرت می‌تواند امری شود زیانبار؛ اما وجودش ضرورت اجتماعی است. نیچه شهوت‌رانی، قدرت‌خواهی وخودخواهی را سه شر بشر می‌داند واز آن میان به قدرت بیشتر نیش می‌زند؛ چرا که قدرت‌خواهی زمین‌لرزه‌ای است که پوسیده‌ها و پوک‌ها را می‌شکافد وازهم می درد.

از سوی دیگر نیز می‌توان به راز قدرت نزدیک شد و آن در تعریف تراژدی است؛ تراژدی معمولاً وقتی اوج می‌گیرد که آدمی در اوج قدرت است. هرچه رستم بزرگتر، تراژدی وجود او وقتی بر مرگ سهراب می گرید،عمیق تر.

 اگر از تاریخ ایران مثال بزنیم، از میان همه آن‌ها که به ناحق جان دادند و شمارشان بی‌کران بود، فقط نام آن‌هایی در دل تاریخ ثبت شده که بر مرکب قدرت سوار بوده‌اند؛ از نادرشاه تا امیرکبیر. نادر از آن روکه هند را گرفت و بخشید وقدرت خود را تا شرق ثابت کرد، سرانجام در چادر خود بی سر افتاد و امیر نام‌اور که آن قدرت را یافت تا در مدتی کوتاه، سرنوشت ایران را دگرگون کند و خونی که از رگ‌هایش بر پای سروهای فین کاشان رفت، تاریخ ایران را رنگین کرد. بر حسنک از آن رو بیهقی قلم را کشاند که وزیر بود.

چنین است که خواجه شیراز می‌گوید: «شکوه تاج سلطانی که بیم جان در او درج است/ کلاهی دلکش است اما به ترک سر نمی‌ارزد». با این حال حافظ قلندر است، ولی تاریخ پُراز کسانی است که با علم به این بیمِ جان، در پی آن کلاه دلکش بوده‌اند.

تاریخ ایران سرشار از قصّه‌هایی است که چه پایان خوشی داشته‌اند و چه عاقبتی تلخ، باری همه بر سرِ قدرت بوده‌اند. در همه جای گیتی، آدمیان در پی قدرت به خشونت دست یازیده‌اند و این فقط قصّه تاریخ ایران نیست و هنوز هم گاه بر سر زعامت یک روستا یا حکومت بریک چاه آب یا قبیله‌ای گرسنه، انسان‌ها خون یکدیگر را می‌ریزند و این قدیمی‌ترین مایه حکایت بشر است.

 در تاریخ بشری که به روایت آن، حتی قابیل نیز تاب تحمل هابیل را نداشت و از میان آن سه آرزوی ازلی - قدرت، ثروت وشهرت - این یکی که قدرت باشد، بیشتراز آن دو دیگر جان گرفته است؛ تازه زندان‌ها، شکنجه‌گاه‌ها واردوگاه‌ها هم گوشه‌هایی دیگر از ماجرای مهارناپذیر قدرتند.

این کتاب در حقیقت قصّه زندگی آن‌هاست که در ١٥٠ سال پایانی دوران پادشاهی، در این مُلک بر سر قدرت جان باخته‌اند؛ از شاه گرفته تا رئیس‌الوزرا و وزیران. در آن میان، پنج تن را آورده‌ام که شاه و صدراعظم و وزیر نبودند؛ یعنی یپرم‌خان، میرزا کوچک‌خان، کلنل پسیان، پیشه‌وری و افشارطوس که به باور من، دست‌کمی از وزیر نداشتند و در سر، هوایی بزرگتر از آن می‌پروراندند.

 چنان‌که میرزا یک چند رئیس‌جمهوریِ سرخ گیلان هم خوانده شد، یپرم‌خان عملاً فرمانده کل قوا بود، کلنل هم وقتی از دستور حکومت مرکزی سرپیچید، لابد به مقام سردارسپه چشم دوخته بود، پیشه‌وری هم خود را نخست‌وزیر آذریایجان خواند و....

اکَر دوران دو سلسله سلطنتیِ آخرین در نظر بود، باید کتاب با سرگذشت میرزا ابراهیم خان کلاتتر (اعتمادالدوله) آغاز می شد؛ که اولین صدراعظم قاجار بود و فتحعلی‌شاه با کشتن او این بنای شوم را نهاد که جانشینانش هم اولین نخست‌وزیران خود را - در مقابل خدماتی که در راه به سلطنت رسیدن آن‌ها به کار برده بودند- به قتل برسانند.

اعتمادالدوله در عین حال نخستین وزیری بود که در کشته شدنش، بیگانه‌ای سلطه‌جو(بریتانیا) انگشتی در کار داشت. طرفه آنکه این ماجرا تا مشروطیت نیز ادامه یافت؛ چنان‌که قائم‌مقام فراهانی، امیرکبیر و اتابک (امین السلطان) که سرگذشت‌شان دراین کتاب می‌آید، صدارت‌عظمای محمدشاه، ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه را بر عهده داشتند و همگی به این سرنوشت دچار شدند.

در این کتاب، سرگذشت ٢١ تنی می‌آید که بر سر قدرت بودند و جان باختند. از آن میان، هشت تن به تیر مردم کشته شدند، یک تن وقتی دریافت که کشته خواهد شد، پیش‌دستی کرد و خود جام زهر را سرکشید، یکی در غربت و به دست بیگانه زندگی باخت و آخرین نفر که امیرعباس هویدا باشد، وقتی که ماجرای سلطنت بایان گرفته بود، به حکم دادگاه انقلاب تیرباران شد.

در این روایت که در فاصله زمانی قتل قائم‌مقام فراهانی وامیرعباس هویدا (حدود ١۴۴ سال) سرگذشت کشته‌شدگان بر سر قدرت بازگو می‌شود، پیداست که انتخاب و گزینشی براساس عملکرد مثبت یا منفی آن‌ها یا خدمت یا خیانت‌شان، در نظر نبوده است؛ وگرنه این باب باید فقط با نام پُرجلال میرزا تقی‌خان امیرکبیر، باز و بسته می‌شد؛ مردی که درمیان این جان‌دادگان شیفته و تشنه قدرت جای نداشت.

در میان این جمع - چنانکه به تعبیر بیهقی در مرگ مشکوک بونصر مشکان، باید «قلم را لختی بر وی بگریانیم» پذیرفتنی است که سیدجمال‌الدین اسدآبادی نیز در سودای اصلاحگری، خیالی از نوع و جنس خیالات و آرمان‌های امیر در سر داشت، وقتی میرزا رضای کرمانی را برای ترور ناصرالدین شاه فرستاد؛ پس قتل مظلومانه امیر کجا و قتل قاتل او کجا!

 از دیگرسو، این عده از جهت علم و دانش نیز، هیچ تناسبی با هم ندارند؛ در این میان، قائم مقام در صدر است که منشآت او به گلستان سعدی پهلو می‌زند و هویدا در انتها، که حتی بیتی شعر فارسی از بر نداشت وبه هفت زبان آراسته بود جز زبان فارسی، چنان که حسنعلی منصور نیز چنین بود.

از دیگر جهات نیز این شخصیت‌ها به هم شبیه نیستند؛ یکی مانند علی‌اصغرخان اتابک، ثروتی بی‌نهایت داشت، ریخت‌وپاش‌ها کرد و دنیا را گشت و یا ناصرالدین‌شاه که پنجاه سال بی‌حساب‌وکتاب خزانه در اختیارش بود و علاوه بر آن، با بخشیدن امتیازها به بیگانگان بر آن ثروت می‌افزود. در مقابلش هژیر هم بود که یک خانه از خود نداشت. یکی چون ناصرالدین‌شاه پنجاه سالی بی‌منازع حکم راند و حرمسرایی داشت که عرض و طولش آشکار نیست و یکی چون هژیر است که هرگز زنی نگرفت و طول صدارتش هم به یک سال نرسید. 

یکی چون امیرکبیر است که هنوز تاریخ از مرگش سوگواراست و دیگری اتابک است که در پی ترورش مجالس شادمانی برپا و برای تجلیل از قاتلش جلسات متعد برگزار شد و یا رزم‌آراست که کشنده‌اش را مجلس از مجازات معاف کرد. بعضی به کار و کفایت مشهور بوده‌اند، همچون قائم‌مقام یا حتی تیمورتاش و نصرت‌الدوله، و برخی به بی‌کفایتی همچون سرلشکر طهماسبی وهویدا. 

قتل بعضی را بیگانه‌ای نامحرم، دسیسه‌ساز بوده – مانند قائم‌مقام و امیرکبیر – و قتل عده‌ای دیگر به جهت - یا به بهانه – وابستگی‌شان به بیگانه اتفاق افتاده است، مانند حسنعلی منصور و هژیر. برخی به حکم دادگاهی جان باخته‌اند، همچون دکتر حسین فاطمی و هویدا، وبرخی به تصمیمی عاجل وبدون مقدمه، مانند صنیع‌الدوله.

شباهت اندکی اگر بین همه‌شان بتوان یافت، در این است که همگی به خارج از ایران سفر کرده و زبانی جز فارسی می‌دانسته‌اند و جز چند تن مانند قائم‌مقام، ناصرالدین شاه، نصرت‌الدوله (فرزند فرمانفرما) سردار اسعد و حسنعلی منصور، بقیه پدری صاحب قدرت یا ثروت نداشتند و سرانجام آن که کشنده همه پیداست، جز سرلشکر طهماسبی؛ گرچه در مورد علت کشته شدن بعضی‌ها اختلاف روایت هست، در عین حال بیشتر کسانی که قدرت را در این دوران، به‌خصوص در دست داشته‌اند، خطر کشته شدن را از سر گذرانده‌اند. 

*بامداد اميرى بودم و شبانگاه اسيرى‌ام ( از کتاب سير الملوك (سياست نامه) خواجه نظام ‌الملک توسی / جلد : 1  صفحه : 26