سایپا و داستان مکاره واگذاری آن / زنگ های خطر به صدا درآمدند!
دنیای اقتصاد در مطلبی با عنوان «هشدار بازتولید انحصار در خودرو» می نویسد : واگذاری سهام سایپا که این روزها وارد مرحله ارزیابی متقاضیان شده در حالی به یکی از مهمترین تصمیمهای پیشروی دولت تبدیل شده که آینده رقابت در صنعت خودرو تا حد زیادی به چگونگی اجرای این فرآیند و انتخاب خریدار وابسته است. این واگذاری از یکسو فرصتی برای پایان دادن به تصدیگری دولت و اصلاح ساختار خودروسازی است و از سوی دیگر در صورت انتخاب نادرست خریدار و بیتوجهی به ملاحظات رقابتی میتواند به تمرکز بیشتر در بازار و تقویت انحصار خودرو در کشور بینجامد. کارشناسان هشدار میدهند که انتقال مالکیت بهتنهایی به معنای تحقق خصوصیسازی و افزایش رقابت نیست و چنانچه اهلیت متقاضیان، میزان استقلال آنها از بازیگران فعلی و آثار حضورشان بر ساختار بازار بهدرستی ارزیابی نشود سایپا ممکن است به جای تبدیل شدن به یک قطب مستقل و رقیب، به عاملی برای گسترش انحصار تبدیل شود. از این منظر، تصمیم دولت در این واگذاری آزمونی تعیینکننده است: آیا خصوصیسازی سایپا زمینهساز شکلگیری رقابت در صنعت خودرو خواهد شد یا به بازتولید انحصار در این بازار منجر میشود؟

واگذاری سهام سایپا در شرایطی به یکی از مهمترین تصمیمهای پیش روی دولت تبدیل شده که انتخاب نادرست خریدار میتواند به جای شکست انحصار خودروسازی آن را بیش از گذشته تقویت کند. در صنعتی که دهههاست از ضعف رقابت، تمرکز بازار و محدودیت بازیگران مستقل رنج میبرد، صرف انتقال مالکیت میتواند آرایش رقابت را به زیان مصرفکننده تغییر دهد. از همین رو واگذاری سایپا نباید صرفا بر مبنای قیمت پیشنهادی یا ملاحظات خارج از چارچوب رقابت انجام شود؛ بلکه دولت باید پیش از هر تصمیمی پیامدهای رقابتی و میزان استقلال متقاضیان را بررسی کند؛ چراکه اشتباه در این واگذاری ممکن است فرصتی برای اصلاح ساختار صنعت خودرو را به عاملی برای تثبیت و گسترش انحصار تبدیل کند.
به گفته بسیاری از فعالان صنعت خودرو و کارشناسان اقتصادی، خصوصیسازی خودروسازی در شرایطی به یکی از مهمترین آزمونهای سیاستگذاری صنعتی تبدیل شده که ساختار این صنعت همچنان از ضعف رقابت، تمرکز مالکیت و محدودیت ورود بازیگران جدید رنج میبرد. در چنین شرایطی، واگذاری سهام سایپا صرفا یک معامله اقتصادی یا انتقال مالکیت نیست؛ تصمیمی است که میتواند مسیر آینده رقابت در بازار خودرو را تعیین کند. از همین رو، نحوه انتخاب خریدار و بررسی اهلیت آن، اهمیتی فراتر از یک فرآیند واگذاری معمولی دارد.
در حال حاضر سهام سایپا با توجه به ظرفیتهای تولیدی، داراییها و جایگاه این خودروساز در بازار، متقاضیان خودرویی و غیرخودرویی متعددی دارد. با این حال، همه متقاضیان لزوما از شرایط و اهلیت لازم برای در اختیار گرفتن چنین مجموعهای برخوردار نیستند. در این میان، آنچه باید بیش از هر موضوع دیگری مورد توجه دولت و نهادهای مسوول قرار گیرد، نسبت خریدار احتمالی با ساختار فعلی صنعت خودرو و جایگاهی است که پس از واگذاری در بازار به دست خواهد آورد. به بیان دیگر، پرسش فقط این نیست که چه مجموعهای توان مالی خرید سهام را دارد، بلکه این است که ورود آن مجموعه چه اثری بر رقابت در صنعت خودرو خواهد گذاشت؟ آیا این واگذاری بر انحصار بیشتر خودرو دامن خواهد زد یا با تدبیر دولت، خصوصیسازی سایپا میتواند نقطه عطفی در خودروسازی کشور شود.
آنچه مشخص است صنعت خودروی ایران دهههاست که با ساختاری کمرقابت و متمرکز فعالیت میکند. در چنین ساختاری، محدود بودن تعداد بازیگران اصلی، ضعف فشار رقابتی بر خودروسازان و نبود انگیزه کافی برای بهبود کیفیت، کاهش هزینه و توسعه محصولات، از جمله پیامدهایی است که مصرفکننده نیز هزینه آن را میپردازد. بنابراین عدم نظارت بر واگذاری سهام سایپا میتواند به جای ایجاد یک قطب مستقل و رقیب به انحصار خودرو دامن بزند.
در این زمینه برخی فعالان صنعت خودرو نیز نسبت به همین موضوع هشدار میدهند و معتقدند مسیر جابهجایی و خریدوفروش سهام سایپا نباید به شکلی پیش برود که در نهایت، بخش عمدهای از ظرفیت تولید و بازار خودرو در اختیار یک مجموعه اقتصادی قرار گیرد. چنین سناریویی، حتی اگر در قالب معاملات جداگانه سهام و از مسیرهای حقوقی متفاوت دنبال شود، میتواند از منظر آثار اقتصادی و رقابتی نیازمند بررسی دقیق باشد. از این منظر واگذاری سایپا باید با نگاهی فراتر از قیمت پیشنهادی خریداران انجام شود. اهلیت مالی، توان مدیریتی، برنامه توسعه تولید، تعهد به سرمایهگذاری و مهمتر از همه میزان استقلال خریدار از دیگر بازیگران بزرگ صنعت خودرو، باید در ارزیابی پیشنهادها وزن قابلتوجهی داشته باشد. هدف از خصوصیسازی نباید صرفا انتقال مالکیت از دولت به بخش غیردولتی باشد؛ بلکه باید به شکلگیری رقابت واقعی، افزایش بهرهوری و اصلاح ساختار صنعت منجر شود.