نه جنگ، نه توافق؛ نقشه جدید ترامپ برای آینده تقابلش با ایران چیست؟

رسانه‌های آمریکایی در 24 ساعت گذشته دو خبر را منتشر کردند، اول « سفر رئیس موساد به آمریکا و اختلاف نظر مقام‌های امنیتی اسرائیل بر سر حمله دوباره به ایران»  و دوم « ترامپ فعلاً تمایلی به حمله دوباره به ایران یا توافق فوری ندارد» تصویری که نشان می‌دهد برخلاف تلاش‌های بنیامین نتانیاهو برای بازگرداندن گزینه نظامی به میز تصمیم‌گیری واشینگتن، دولت دونالد ترامپ فعلاً تمایل چندانی به آغاز دور تازه‌ای از حملات گسترده ندارد.

هم‌زمان، اختلاف‌نظر در میان مقام‌های ارشد امنیتی اسرائیل درباره ضرورت و زمان حمله نیز نشان می‌دهد که حتی در تل‌آویو، اجماعی کامل برای اقدام نظامی فوری وجود ندارد. بر همین اساس، می‌توان گفت احتمال وقوع جنگ در کوتاه‌مدت کاهش یافته است؛ هرچند نشانه‌ای از پایان قطعی بحران یا کنار گذاشتن گزینه نظامی دیده نمی‌شود.

مهم‌ترین بخش گزارش نخست، سفر رومن گوفمن، رئیس موساد، به واشینگتن است. این سفر در شرایطی انجام شده که به گزارش اکسیوس، نتانیاهو تلاش می‌کند ترامپ را به ازسرگیری عملیات نظامی علیه ایران متقاعد کند. گوفمن قرار است با جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، دیدار کند و همچنین گفت‌وگوهایی با استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، داشته باشد. نفس این سفر نشان می‌دهد که اسرائیل همچنان موضوع حمله مجدد به ایران را در دستور کار خود نگه داشته و برای تغییر محاسبات دولت آمریکا تلاش می‌کند. با این حال، نکته مهم‌تر این است که چرا نتانیاهو برای متقاعد کردن واشینگتن به اقدام نظامی، به اعزام رئیس موساد و رایزنی‌های فشرده نیاز پیدا کرده است؟ پاسخ را باید در مقاومت فعلی ترامپ در برابر درخواست‌های نخست‌وزیر اسرائیل جست‌وجو کرد.

بر اساس گزارش اکسیوس، ترامپ تاکنون در برابر فشار نتانیاهو برای بازگشت به جنگ مقاومت کرده و ادامه محاصره دریایی و فشار اقتصادی را ترجیح داده است. گزارش رویترز نیز این ارزیابی را تقویت می‌کند. رویترز به نقل از سه منبع آگاه گزارش داده است که ترامپ در جلسات اخیر با مشاوران امنیت ملی خود گفته در صورت نبود اقدامات تحریک‌آمیز تازه از سوی ایران یا حوثی‌های مورد حمایت تهران، ممکن است از حملات جدید خودداری کند. این موضع به معنای صدور تضمین برای عدم حمله نیست، اما نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور آمریکا فعلاً تمایلی ندارد بدون وقوع تحول تازه‌ای، وارد دور دیگری از جنگ شود.

نکته تعیین‌کننده در این میان، تغییر اولویت واشینگتن از عملیات نظامی به فشار اقتصادی است. به نوشته گزارش رادیو فردا، دولت آمریکا به این جمع‌بندی نزدیک شده که محاصره دریایی و تحریم‌ها می‌توانند بدون تحمل هزینه‌های سنگین یک جنگ تازه، فشار قابل‌توجهی بر اقتصاد ایران وارد کنند. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز اعلام کرده که فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی به اندازه‌ای شدید است که در شرایط کنونی نیازی به اقدام نظامی تازه وجود ندارد. این اظهارات نشان می‌دهد که واشینگتن تصور می‌کند ابزارهای اقتصادی و محدودیت‌های تجاری و دریایی می‌توانند موقعیت ایران را تضعیف کنند و در نهایت تهران را به پذیرش شرایط مطلوب آمریکا در مذاکرات سوق دهند.

از این منظر، سیاست فعلی ترامپ را می‌توان نوعی راهبرد «فشار بدون جنگ» دانست؛ راهبردی که در آن آمریکا نه به‌دنبال توافق فوری و نه خواهان آغاز حمله گسترده است، بلکه می‌کوشد با حفظ وضعیت موجود، هزینه‌های اقتصادی و سیاسی را بر ایران افزایش دهد. البته این سیاست به معنای تمایل واشینگتن به حل‌وفصل سریع اختلافات نیست. ترامپ در اظهارات اخیر خود گفته است که آمریکا دیگر به توافق با ایران نیاز ندارد و مدعی شده که واشینگتن از طریق کنترل تنگه هرمز و فشار بر اقتصاد ایران، اهرم‌های کافی در اختیار دارد. بنابراین، نباید کاهش احتمال حمله را با نزدیک شدن قطعی به توافق اشتباه گرفت.

در سوی دیگر، مواضع عربستان سعودی و ترکیه نیز در کاهش احتمال بازگشت فوری به جنگ مؤثر به نظر می‌رسد. طبق گزارش رویترز، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، و رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در تماس‌های تلفنی با ترامپ از او خواسته‌اند حملات به ایران را از سر نگیرد. استدلال بن سلمان این بوده که تحریم‌ها و فشار اقتصادی در حال اثرگذاری است و نیازی به بازگشت به جنگ وجود ندارد. این موضع برای واشینگتن اهمیت دارد؛ زیرا کشورهای منطقه در صورت وقوع جنگی تازه، از نخستین طرف‌هایی خواهند بود که با پیامدهای امنیتی، اقتصادی و اختلال در مسیرهای انرژی مواجه می‌شوند.

اما در اسرائیل وضعیت متفاوت است. گزارش ها از اختلاف‌نظر میان مقام‌های ارشد امنیتی این کشور حکایت دارد. بر اساس گزارش شبکه ۱۲ اسرائیل، رومن گوفمن، رئیس موساد، و شماری از مقام‌های امنیتی از حمله نظامی حمایت می‌کنند، اما ایال زمیر، رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل، معتقد است اگرچه ایران همچنان تهدیدی جدی برای امنیت اسرائیل محسوب می‌شود، این تهدید در شرایط فعلی آن‌قدر فوری نیست که حمله نظامی تازه را توجیه کند. این اختلاف اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد ارزیابی نظامی از تهدید ایران الزاماً با محاسبات سیاسی نتانیاهو یکسان نیست.

از سوی دیگر، تحولات سیاسی داخلی اسرائیل نیز بر این اختلاف‌ها سایه انداخته است. پس از انتخابات ۲۷ اکتبر، دولت نتانیاهو در وضعیت انتقال قدرت قرار دارد و گادی آیزنکوت مأمور تشکیل دولت جدید شده است. مخالفان نتانیاهو نگران‌اند که او برای جلوگیری از تغییر قدرت یا کسب دستاورد سیاسی، کشور را وارد یک بحران نظامی تازه کند. طرح این موضوع نشان می‌دهد که تصمیم درباره جنگ با ایران در اسرائیل فقط یک موضوع امنیتی نیست و می‌تواند با رقابت‌های سیاسی داخلی نیز گره بخورد.

با وجود این نشانه‌های کاهنده تنش، نباید از آمادگی نظامی آمریکا غافل شد. بنابر گزارش سنتکام یک ناو هواپیمابر سوم طی روزهای آینده وارد منطقه خواهد شد تا جایگزین یکی از دو ناو مستقر شود؛ هرچند در صورت لزوم ممکن است هر سه ناو در منطقه باقی بمانند. همچنین ارتش آمریکا برای تشدید احتمالی درگیری آمادگی دارد. بنابراین، حضور تجهیزات نظامی و آمادگی عملیاتی را باید نشانه حفظ گزینه نظامی دانست، نه لزوماً تصمیم قطعی برای استفاده از آن. به‌ویژه آنکه ارزیابی نهادهای اطلاعاتی آمریکا، بنا بر همین گزارش، این است که حملات تازه احتمالاً تغییر چشمگیری در مواضع ایران در مذاکرات ایجاد نخواهد کرد؛ موضوعی که می‌تواند از جذابیت گزینه نظامی برای ترامپ بکاهد.

در مجموع، کنار هم گذاشتن این تحولات سه نتیجه مهم به دست می‌دهد. نخست اینکه ترامپ در شرایط فعلی، فشار اقتصادی و محاصره دریایی را به جنگ گسترده ترجیح می‌دهد. دوم اینکه نتانیاهو برای تغییر این رویکرد تلاش می‌کند، اما در داخل اسرائیل نیز درباره ضرورت حمله فوری اختلاف وجود دارد. سوم اینکه هیچ‌یک از این تحولات به معنای منتفی شدن کامل جنگ نیست؛ زیرا ترامپ همچنان حمله را به‌عنوان گزینه‌ای مشروط به تحولات آینده حفظ کرده و ارتش آمریکا نیز برای سناریوهای احتمالی آماده است.

بنابراین، پاسخ به این پرسش که «آیا فعلاً جنگ نمی‌شود؟» این است که شواهد موجود احتمال حمله گسترده در کوتاه‌مدت را کاهش می‌دهد، اما خطر درگیری همچنان پابرجاست. به نظر می‌رسد واشینگتن فعلاً می‌خواهد ایران را در وضعیت فشار اقتصادی و محدودیت دریایی نگه دارد و بدون پرداخت هزینه‌های سنگین جنگ، امتیاز بگیرد. در چنین شرایطی، خطر اصلی ممکن است نه آغاز فوری یک جنگ تمام‌عیار، بلکه تداوم وضعیت فرسایشی «نه جنگ، نه صلح» باشد؛ وضعیتی که هم اقتصاد ایران را تحت فشار قرار می‌دهد و هم منطقه را در معرض خطر محاسبه اشتباه، حادثه نظامی یا تشدید ناگهانی تنش نگه می‌دارد.

در حال حاضر احتمال ادامه محاصره و فشار اقتصادی از احتمال حمله گسترده بیشتر است. اما سه عامل می‌توانند این محاسبه را تغییر دهند: اقدام تحریک‌آمیز تازه از سوی هر یک از طرف‌ها، موفقیت نتانیاهو در تغییر نظر ترامپ، یا حادثه‌ای نظامی در خلیج فارس و منطقه.