بازی دوگانه ترامپ در قبال ایران؛ از ادعای پیروزی در جنگ تا تلاش پشت‌پرده برای توافق با تهران
بازی دوگانه ترامپ در قبال ایران؛ از ادعای پیروزی در جنگ تا تلاش پشت‌پرده برای توافق با تهران نقش‌آفرینی ونس در مذاکرات، اظهارات متناقض ترامپ و سفر نخست‌وزیر قطر به واشنگتن؛ آیا آمریکا به دنبال پایان جنگ است یا تثبیت دستاوردهای نظامی خود از مسیر دیپلماسی؟
تحولات تازه در پرونده ایران و آمریکا از شکل‌گیری مرحله‌ای حساس در روابط دو کشور حکایت دارد؛ مرحله‌ای که در آن نشانه‌های تلاش برای توافق سیاسی در کنار ادبیات تهدیدآمیز و ادعای پیروزی نظامی واشنگتن قرار گرفته است. از یک سو، گزارش آکسیوس از ورود مستقیم جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به مذاکرات غیرمستقیم با ایران و تلاش برای ازسرگیری گفت‌وگوها خبر می‌دهد و از سوی دیگر، دونالد ترامپ با اعلام اینکه آمریکا در ایران پیروز شده و تنها درباره زمان پایان دادن به جنگ تصمیم‌گیری می‌کند، تلاش دارد تصویر یک پیروزی نظامی را به افکار عمومی آمریکا و طرف مقابل منتقل کند.
در همین حال، سفر نخست‌وزیر قطر به واشنگتن و دیدار او با ترامپ و جی‌دی ونس، اهمیت تازه‌ای به تحولات دیپلماتیک بخشیده است؛ به‌ویژه آنکه قطر طی هفته‌های اخیر یکی از مهم‌ترین کانال‌های ارتباطی میان تهران و واشنگتن بوده و برای کاهش اختلافات دو طرف تلاش کرده است. قرار گرفتن این سه تحول در کنار یکدیگر، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا دولت ترامپ واقعاً به دنبال پایان دادن به جنگ و دستیابی به توافق با ایران است یا می‌خواهد با حفظ فشار نظامی و اقتصادی، شرایط مورد نظر خود را بر تهران تحمیل کند؟
ونس؛ مأموریت دیپلماتیک در بالاترین سطح دولت آمریکا
بر اساس گزارش آکسیوس، تلاش‌های پشت‌پرده جی‌دی ونس برای دستیابی به توافق جدید با ایران، یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تحرک دیپلماتیک در واشنگتن است. ونس طی دو هفته گذشته شخصاً در مذاکرات غیرمستقیم با ایران مشارکت داشته و تقریباً به‌صورت روزانه با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر قطر، فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و دیگر میانجی‌های منطقه‌ای درباره مسیر مذاکرات گفت‌وگو کرده است.
اهمیت ورود شخصی ونس به این پرونده از آن جهت است که او پیش از آغاز جنگ از مخالفان گزینه نظامی در حلقه نزدیکان ترامپ محسوب می‌شد و از راه‌حل دیپلماتیک حمایت می‌کرد. اکنون نیز به نظر می‌رسد مأموریت او تنها انتقال پیام میان طرفین نیست، بلکه تلاش برای ایجاد یک مسیر سیاسی جهت خروج آمریکا از بحرانی است که هزینه‌های نظامی، اقتصادی و سیاسی آن افزایش یافته است.
این تحول از منظر تهران می‌تواند یک نشانه مثبت تلقی شود؛ زیرا مشارکت معاون رئیس‌جمهور آمریکا به معنای ارتقای سطح مذاکرات و افزایش امکان هماهنگی میان تیم دیپلماسی و شخص ترامپ است. با این حال، نباید فراموش کرد که ورود ونس به مذاکرات الزاماً به معنای پذیرش خواسته‌های ایران از سوی واشنگتن نیست. ممکن است هدف اصلی او دستیابی به توافقی باشد که در آن آمریکا بتواند دستاوردهای مورد ادعای نظامی خود را به امتیازات سیاسی و هسته‌ای تبدیل کند.
ترامپ؛ اعلام پیروزی، اما بدون اعلام پایان بحران
در نقطه مقابل تحرکات دیپلماتیک ونس، اظهارات اخیر ترامپ قرار دارد که گفته است: «ما در ایران پیروز شده‌ایم و مسئله فقط این است که کار را اکنون تمام کنیم یا بعداً.»
او همچنین مدعی شده است که برخی از همسایگان ایران ترجیح می‌دهند وضعیت فعلی ادامه پیدا کند و آمریکا حتی یک سرباز خود را نیز از دست نداده است. این سخنان چند پیام متفاوت در خود دارد.
نخست آنکه ترامپ با اعلام پیروزی، تلاش می‌کند پایان احتمالی جنگ را نه به‌عنوان عقب‌نشینی آمریکا، بلکه به‌عنوان نتیجه موفقیت عملیات نظامی معرفی کند. این موضوع به‌ویژه در شرایطی اهمیت دارد که جنگ ایران هزینه‌های اقتصادی و سیاسی قابل توجهی برای دولت آمریکا ایجاد کرده و شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان نیز فشار داخلی بر کاخ سفید را افزایش داده است.
دوم آنکه ادعای پیروزی می‌تواند بخشی از راهبرد مذاکره‌ای ترامپ باشد. او با چنین ادبیاتی می‌خواهد به ایران القا کند که آمریکا از موضع برتر وارد مذاکرات می‌شود و تهران باید برای دستیابی به توافق، شرایط واشنگتن را جدی بگیرد. با این حال، میان برتری نظامی و پیروزی راهبردی تفاوت وجود دارد. وارد شدن خسارات به توان نظامی ایران، به‌تنهایی به معنای حل پایدار مسئله هسته‌ای، تأمین امنیت تنگه هرمز یا دستیابی به توافق سیاسی نیست. این مسائل همچنان از مهم‌ترین موضوعات مورد اختلاف دو کشور محسوب می‌شوند.
ترامپ در همین پیام هم دست به تحریف واقعیت می زند و مدعی می شود حتی یک نظامی آمریکایی در جریان جنگ او با جمهوری اسلامی ایران، کشته نشده است. این دروغ شاخدار در حالی است که او حداقل در دو مرتبه به استقبال سربازان کشته شده آمریکایی رفت و با گزارش‌های منتشرشده درباره کشته شدن نظامیان آمریکا در جریان جنگ تناقض دارد. بنابراین، وقتی چنین دروغی بزرگ و مبرهنی در کنار ادعاهای اول می آید از لحاظ خبری ، ارزش این توییت نزدیک به صفر است و حتی می توان درباره ادعای او درباره خواست همسایگان نیز با تردید جدی نگریس.
قطر؛ حلقه اتصال تهران و واشنگتن در لحظه حساس
در این میان، سفر شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر قطر، به آمریکا و دیدار او با ترامپ و جی‌دی ونس، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
قطر طی هفته‌های اخیر نقش مهمی در انتقال پیام‌ها میان ایران و آمریکا ایفا کرده و در کنار پاکستان تلاش داشته است اختلافات دو طرف را کاهش دهد. اکنون حضور نخست‌وزیر قطر در واشنگتن، آن هم در شرایطی که ونس شخصاً مذاکرات را دنبال می‌کند، می‌تواند فرصتی برای تبدیل رایزنی‌های پشت‌پرده به تصمیم‌های عملی در سطح عالی دولت آمریکا باشد.
گزارش‌های منتشرشده درباره پیشنهاد دو مرحله‌ای میانجی‌ها برای کاهش تنش نیز اهمیت این سفر را افزایش داده است. در این چارچوب، موضوعاتی مانند کاهش محاصره دریایی آمریکا، آزادسازی بخشی از منابع مالی ایران، همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای مطرح شده‌اند.
این پیشنهادها هنوز به معنای توافق نهایی نیستند، اما نشان می‌دهند که میانجی‌ها در حال بررسی چارچوبی عملی برای خروج از بحران هستند.
از این منظر، دیدار نخست‌وزیر قطر با ترامپ را می‌توان یکی از نقاط مهم در تعیین مسیر تحولات آینده دانست. اگر ترامپ با پیشنهادهای مطرح‌شده موافقت کند و برای کاهش فشارهای میدانی و اقتصادی انعطاف نشان دهد، احتمال ورود مذاکرات به مرحله اجرایی افزایش خواهد یافت.
تناقض اصلی در سیاست واشنگتن؛ توافق می‌خواهد یا ادامه فشار؟
مهم‌ترین نکته در کنار هم قرار دادن این سه تحول، مشاهده دو رویکرد هم‌زمان در سیاست آمریکا است.
1- رویکرد نخست، دیپلماسی فعال است: مشارکت مستقیم ونس، ارتباط مستمر با میانجی‌های منطقه‌ای، ارسال نامه به مقام‌های ایرانی و بررسی برگزاری نشست کارشناسی میان دو کشور.
2- رویکرد دوم، حفظ فشار و تهدید نظامی است: اعلام پیروزی از سوی ترامپ، تأکید بر آمادگی ارتش آمریکا برای حملات مجدد و تلاش برای حفظ برتری روانی و سیاسی در مذاکرات.
این دو رویکرد لزوماً متناقض نیستند. به نظر می‌رسد دولت ترامپ می‌خواهد با حفظ فشار نظامی و اقتصادی، ایران را به پذیرش چارچوبی برای توافق سوق دهد و در عین حال، از ادامه جنگی که هزینه‌های آن برای واشنگتن افزایش یافته است، جلوگیری کند.
در واقع، ممکن است آمریکا به جای دنبال کردن یک توافق جامع و بلندمدت در مرحله نخست، به دنبال تفاهمی محدود برای مدیریت بحران باشد؛ توافقی که ابتدا به کاهش تنش دریایی، بازگشایی مسیر کشتیرانی و ایجاد سازوکاری برای نظارت هسته‌ای منجر شود و سپس زمینه مذاکرات گسترده‌تر را فراهم کند.
البته چنین مسیری با موانع جدی روبه‌رو است. ایران به تضمین عدم حمله مجدد، رفع محاصره، آزادسازی منابع مالی و برخورداری از منافع اقتصادی توافق نیاز دارد؛ در مقابل، آمریکا خواهان تضمین‌های قابل راستی‌آزمایی درباره برنامه هسته‌ای ایران و وضعیت تنگه هرمز است. اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات نیز می‌تواند روند مذاکرات را با مشکل مواجه کند.
واشنگتن در جست‌وجوی راهی برای خروج از جنگ با حفظ اهرم فشار
مجموع تحولات اخیر نشان می‌دهد که پرونده ایران در واشنگتن وارد مرحله‌ای حساس شده است. تلاش‌های ونس برای مذاکره، ادبیات پیروزی‌محور ترامپ و میانجیگری فعال قطر را می‌توان سه ضلع یک معادله دانست که هدف آن مدیریت بحران و تبدیل وضعیت نظامی به نتیجه‌ای سیاسی است.
از یک طرف، افزایش سطح تماس‌های دیپلماتیک و بررسی پیشنهادهای مشخص برای کاهش تنش، نشانه‌هایی مثبت برای امکان توافق هستند. از طرف دیگر، اظهارات ترامپ و حفظ گزینه نظامی نشان می‌دهند که آمریکا هنوز حاضر نیست اهرم فشار خود را کنار بگذارد.
نکته تعیین‌کننده این است که ترامپ برای معرفی پایان جنگ به‌عنوان یک پیروزی سیاسی به توافق نیاز دارد؛ توافقی که بتواند آن را به‌عنوان نتیجه فشار نظامی آمریکا به افکار عمومی کشورش ارائه کند. در مقابل، ایران نیز بدون دریافت امتیازات ملموس و تضمین‌های معتبر، انگیزه‌ای برای پذیرش یک توافق یک‌طرفه نخواهد داشت.
بنابراین، سفر نخست‌وزیر قطر به واشنگتن صرفاً یک دیدار دیپلماتیک معمولی نیست؛ بلکه می‌تواند فرصتی برای سنجش میزان آمادگی ترامپ جهت تبدیل ادعاهای پیروزی به یک توافق عملی باشد.
در نهایت، مسئله اصلی این نیست که ترامپ خود را پیروز جنگ می‌داند یا نه؛ مسئله این است که آیا می‌تواند این ادعای پیروزی را به توافقی پایدار تبدیل کند یا خیر. پاسخ این پرسش نه در سخنرانی‌های کاخ سفید، بلکه در تصمیم‌های عملی واشنگتن و واکنش تهران به پیشنهادهای دیپلماتیک روزهای آینده مشخص خواهد شد.