روز همدان/ هگمتانه، قلب تپنده تاریخ و تمدن ایران زمین
؛ تقارن روز همدان با زادروز ابوعلیسینا، نماد بیمانند پزشکی و فلسفه ایرانزمین، نه یک همپوشانی تقویمی بلکه بیانیهای راهبردی برای بازتعریف جایگاه همدان در عرصههای فرهنگی، علمی و اقتصادی است.
همدان که در گذر تاریخ به «دارالطب» شهره بوده، خاستگاه اندیشمندانی است که مرزهای دانش را درنوردیدهاند، از ابوعلیسینا و خواجهرشیدالدین فضلالله همدانی تا باباطاهر و عینالقضات، این دیار همواره مهد دانش و عرفان بوده است.
انتخاب اول شهریور برای روز همدان، پاسداشت این میراث گرانسنگ و تاکیدی بر تداوم نقش این شهر در تولید علم و فرهنگ است؛ نقشی که اینک در قالب مصوبه شورای عالی انقلابفرهنگی، به رسمیتی ملی و فراملی دست یافته است.
روز همدان؛ فراتر از یک رویداد فرهنگی
در سالهای گذشته، روز همدان اغلب در چارچوبی فرهنگی تعریف میشد، اما نگاه نوین به این مناسبت، افقی گستردهتر را ترسیم میکند و امروز روز همدان باید بستری برای بهنمایشگذاشتن تمامی توانمندیهای بالقوه و بالفعل این شهر باشد، همدان به مثابه چهارراه کهن کاروانراههایی همچون جادهی ابریشم، راه فیروزه و راه طلای سرخ (زعفران)، ظرفیتی استثنایی برای رونقبخشی به بازارهای سنتی و مدرن دارد.
اجرای طرحهایی نظیر فروش ویژه، تخفیفهای هوشمند، معرفی برندهای بومی و پویاسازی سراها، کاروانسراها و پاساژها در این روز، میتواند پیوندی دوباره میان میراث فرهنگی و اقتصاد در این خطه باشکوه تاریخی ایجاد کند.
ثبت همدان در تقویم رسمی همچنین فرصتی مغتنم برای معرفیِ جاذبههای تاریخی و طبیعی این شهر به مخاطبان داخلی و خارجی است، به طور قطع این روز میتواند نقطه عزیمتی برای رویدادهای گردشگری فصلی باشد که بر محوریتِ مفاخر و بناهای تاریخی طراحی میشوند.
همدان شهری که نامش با اولین پایتختی ایران گره خورده و روایتی از شکوه و تمدنی چندین هزار ساله را در دل خود جای داده، این شهر که در دامنه کوه الوند و با ارتفاع ۱۷۴۱ متر از سطح دریا قرار گرفته، نه تنها یکی از کهنترین شهرهای ایران، بلکه از معدود شهرهای باستانی جهان همچون آتن و رم است که همچنان زنده و پویا باقی ماندهاند.
خاستگاه تمدن؛ از هگمتانه تا همدان
شکوه همدان از زمانی آغاز میشود که در سده هشتم پیش از میلاد، دیاکو نخستین شاه ماد آن را به عنوان پایتخت خود برگزید، نام باستانی این شهر «هگمتانه» به معنای «محل گردهمایی» بوده و این نام گویای جایگاه آن به عنوان کانون تجمع و تصمیمگیریهای مهم در دوران باستان است، اگرچه پیشینه سکونت در این منطقه به هزارههای پیشین بازمیگردد، اما اوج شکوه آن در دوره مادها رقم خورد، جایی که به پرجمعیتترین و پررونقترین شهر جهان در آن دوران تبدیل شد.
شکوه تمدن همدان را میتوان در روایات مورخان یونانی و شواهد برجایمانده از معماری آن جستجو کرد، هرودوت پدر تاریخ از هفت دیوار متحدالمرکز و رنگارنگ آن سخن گفته است که هر کدام به رنگ یکی از سیارهها بوده و قصر پادشاهی را در میان خود جای دادهاند.
پولیبیوس مورخ یونانی دیگر نیز با شگفتی از کاخ هگمتانه یاد کرده که چوبهای آن پوشیده از زر و سیم و ستونها و رواقهایش با هزاران گونه کندهکاری آراسته بوده است، حفاریهای باستانشناسی نیز این عظمت را تأیید کرده و نشان داده است که شهر باستانی هگمتانه دارای شبکهای پیشرفته و منظم از معابر سنگفرش، آجرهای مربعی و یک سیستم آبرسانی خارقالعاده بوده است.
همدان مبداء تنوع فرهنگی و مذهبی در طول تاریخ
شکوه همدان تنها به دوره مادها محدود نشد و پس از آن، این شهر به عنوان پایتخت تابستانی شاهان هخامنشی، اشکانی و ساسانی، همچنان درخشش خود را حفظ کرد، کتیبههای گنجنامه، یادگاری از دوران داریوش بزرگ و خشایارشاه، گواهی بر این تداوم شکوه است و با وجود حملات و ویرانیها از جمله حمله اسکندر مقدونی، این شهر بارها بازسازی شد و اهمیت خود را به عنوان یکی از قطبهای تمدنی ایران زمین حفظ کرد.
با ورود اسلام در سده هفتم میلادی، شهر با نام همدان به حیات خود ادامه داد و به یکی از مراکز مهم علمی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل شد، وجود آرامگاه دانشمند بزرگ ابوعلی سینا (پورسینا) و همچنین آرامگاه استر و مردخای، از اماکن نمادین این شهر هستند که گواهی بر تنوع فرهنگی و مذهبی آن در طول تاریخ دارند.
بافت تاریخی شهر، تلفیقی از معماری دورههای صفوی و قاجار با طرح شعاعی مدرن است که در اوایل قرن بیستم بر روی هسته باستانی آن ایجاد شد و در کنار محوطه باستانی هگمتانه، میراثی غنی و چندلایه را به نمایش میگذارد، این محوطه باستانی امروزه به عنوان یک موزه-پارک پذیرای گردشگرانی است که برای کشف یکی از کهنترین تمدنهای بشری به این دیار سفر میکنند.
وجود کلیسای استفان مقدس و کلیسای آنجلی در بافت تاریخی شهر، گواهی بر حضور و فعالیت جامعه مسیحی ارمنی در دورههای قاجار و پهلوی است، این ویژگیها باعث شده که محوطه باستانی هگمتانه و مرکز تاریخی همدان نه تنها یک پایگاه باستانشناسی، بلکه یک موزه زنده از تمدنهای متوالی و فرهنگهای مختلف باشد که در سال ۲۰۲۴ به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
همدان مقصد گردشگری ایران؛ از گنجنامه تا شگفتیهای طبیعی
امروز، تپه باستانی هگمتانه با مساحتی حدود ۷۵ هکتار به عنوان پهناورترین تپه تاریخی ایران یادگار آن شکوه دیرین است، این محوطه ارزشمند به عنوان بیست و هشتمین میراث فرهنگی ایران در فهرست یونسکو به ثبت جهانی رسیده است.
همدان که در سال ۱۳۸۵ از سوی مجلس شورای اسلامی به عنوان «پایتخت تاریخ و تمدن ایران» شناخته شد، با وجود آرامگاه بوعلیسینا، باباطاهر، گنبد علویان و دیگر آثار ارزشمند، همچنان روایتگر شکوه و عظمت تمدن پارسیان است.
این شهر بهعنوان پایتخت تاریخ و تمدن ایران، گنجینهای از آثار تاریخی و شگفتیهای طبیعی را در خود جای داده، آرامگاه بوعلی سینا نماد اندیشه و فلسفه و آرامگاه باباطاهر عارف خوشنوای همدانی از مهمترین مقاصد فرهنگی این شهر هستند که هرساله گردشگران بسیاری را به خود جذب میکنند،
با این حال، بخش مهمی از جذابیت همدان به طبیعت بکر و شگفتانگیز آن برمیگردد، غار علیصدر بزرگترین غار آبی جهان با قایقسواری در دل دریاچهای زیرزمینی و تماشای چکیدههای آهکی تجربهای فراموشنشدنی را رقم میزند و گنجنامه با کتیبههای خط میخی داریوش بزرگ و خشایارشاه یادآور شکوه و حکمت تاریخی این دیار کهن است، این در حالیست که همدان در سال ۲۰۲۴ بهعنوان پایتخت گردشگری آسیا انتخاب شد و در نیمه نخست همان سال میزبان ۲.۸ میلیون گردشگر بود.
همدان تنها یک شهر تاریخی نیست؛ بلکه تلفیقی زیبا از تاریخ، طبیعت، فرهنگ و هنر است که در سایه سترگ الوند، تجربهای کامل و بهیادماندنی از سفر را برای هر بازدیدکنندهای رقم میزند، همدان را میتوان موزهای زنده از تاریخ ایران نامید؛ شهری که در دل خود، روایتهای کهن و طبیعتی بکر را در آغوش کوه الوند جای داده است.
دیار هگمتانه در مسیر تحول، محور توسعه پایدار
پایتخت تاریخ و تمدن ایران زمین با تدوین نقشهای جامع، در تلاش است تا گردشگری را به موتور محرک توسعه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی خود تبدیل کند.
نگاه نوین به توسعه در همدان، گردشگری را نه یک بخش حاشیهای، بلکه بهعنوان «حلقه اتصال تاریخ، فرهنگ و اقتصاد» و راهحلی جامع برای چالشهایی همچون کمآبی، اشتغال و رکود اقتصادی تعریف کرده است.
بر این اساس، «نقشه جامع تحول و پیشرفت استان» با سه محور اساسی آب، محیطزیست و گردشگری تدوین شده و تمامی سیاستهای اقتصادی، اجتماعی و عمرانی با رویکرد توسعه گردشگری و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان طراحی میشود.
مدیریت ارشد استان به نمایندگی از دولت با تاکید بر گذر از نگاه سنتی و حرکت بهسوی برنامهریزی علمی و خلاقانه، بر جلب مشارکت بخش خصوصی و تکمیل زنجیرههای ارزش تأکید دارد، برگزاری موفق رویدادهای بینالمللی نشان از عزم جدی برای بینالمللیسازی همدان دارد، همچنین فعالسازی ظرفیتهای دیپلماسی اقتصادی از طریق نمایندگی وزارت امور خارجه در استان، برنامهای برای بهرهگیری از موقعیت راهبردی همدان در مسیر جاده ابریشم و توسعه روابط با کشورهای هدف تدوین شده است.
رهاورد:
ثبت اول شهریور به عنوان روز همدان، حاصل دو دهه کوشش بیوقفهی مسئولان، اندیشمندان و رسانههای استان است. امید است با همت جمعی، روزی رقم بخورد که در آن همدان کهن با همه فراز و نشیبهای تاریخیاش، نه فقط در ایران که در پهنهی جهانی، بدرخشد، این روز، متعلق به همه کسانی است که همدان را خانه خود میدانند و برای اعتلای آن میکوشند.
همدان با اتکا به میراث گرانسنگ تمدنی، پیشینه علمی و فرهنگی، جاذبههای طبیعی بکر و ظرفیت های متنوع اقتصادی، در مسیر تحولی بنیادین گام نهاده است و نگاه راهبردی به گردشگری بهعنوان محور توسعه، زمینهساز عبور از چالشهای ساختاری و حرکت بهسوی اقتصادی پویا، پایدار و مبتنی بر هویت است.
در جهان امروز، شهرها برای تثبیت هویت خود، به پیوند با مفاخر علمی و ادبی روی میآورند، همدان با دارا بودن سرمایههای بیبدیلی همچون بوعلیسینا، پیش از این نیز در محافل علمی جهان شناختهشده است؛ اما اکنون زمان آن رسیده که با بهرهگیری از ابزارهای نوین ارتباطی و رسانههای جمعی، این سرمایهها به گفتمانی جهانی تبدیل شود، نام همدان، الوند و مفاخرش، مرزهای جغرافیایی را درنوردیده و اینک باید با برنامهریزی هدفمند، از این فرصت برای ارتقای برند شهری و جذب مخاطبان بینالمللی بهره برد.
تأکید بر این نکته ضروری است که پاسداشتِ روز همدان، وظیفهای تکنهادی نیست؛ بلکه رسالتی است همگانی که بر عهدهی همهی ارکان شهری و شهروندان است و این مشارکت گسترده، ضامن خلق برنامههایی پرمحتوا، مخاطبمحور و اثربخش خواهد بود.