از تخت جمشید تا کاخ مجلس سنا؛ تصمیم چه باید باشد؟

در روزگار پس از جنگ، شهرها تنها با مسئله بازسازی زیرساخت‌ها مواجه نیستند، بلکه با پرسشی عمیق‌تر روبه‌رو می‌شوند، با ردپای به‌جامانده از جنگ چه باید کرد؟ در میان آوارهای شهر و محله‌های مسکونی و مراکز آموزشی و علمی و فضاهای آسیب‌دیدۀ بناهای تاریخی، نوعی حافظه خام و زنده از یک برهه تاریخی شکل گرفته که تصمیم‌گیری درباره سرنوشت آن، ساده نیست. آیا این فضاها باید به‌سرعت پاک‌سازی و بازسازی شوند تا زندگی عادی به شهر بازگردد، یا بخشی از آن‌ها باید به‌عنوان یادمان‌هایی از جنگ حفظ شوند؟  

محمدحسین طالبیان، معاون سابق میراث فرهنگی کشور، معمار و مرمتگر و کارشناس میراث فرهنگی در ادامه سلسله گفت‌گوهای ایسنا، در پاسخ به این پرسش‌ها گفت: در حوزه آثار میراث فرهنگی، این اتفاقات خود به بخشی از تاریخ آن مکان‌ها تبدیل می‌شوند و نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت. زمانی که حادثه‌ای مهم در یک بنای تاریخی یا محوطه میراثی رخ می‌دهد، آن رویداد به بخشی از تاریخ آن اثر تبدیل می‌شود و در آینده نیز باید به عنوان بخشی از روایت آن مکان مورد توجه قرار گیرد.

او با اشاره نمونه‌های بین‌المللی همچون هیروشیما، اظهار کرد: چنین تجربه‌ای در بسیاری از کشورهای جهان وجود دارد. برای مثال، در هیروشیما نه‌تنها برای روایت وقایع جنگ موزه‌ای ایجاد شده استکه تمامی اتفاقات را با روایت‌گری دقیق برای بازدیدکنندگان شرح می‌دهد، بلکه بناهایی که بیشترین نقش را به عنوان شاهدان جنگ داشته‌اند و دارای جنبه‌های نمادین بوده‌اند نیز حفظ شده‌اند. علاوه‌بر این، آثار هنری جدیدی نیز توسط هنرمندان خلق شده است که یادآور آن رویداد تاریخی هستند و به انتقال حافظه جمعی کمک می‌کنند.

طالبیان با اشاره به تجربه ایران در جنگ ایران و عراق، گفت: کشور ما نیز در دوران جنگ تحمیلی با رویدادهای مهمی مواجه بوده است و مکان‌های متعددی وجود دارد که اتفاقات تاریخی مهمی در آن‌ها رخ داده است. طی سال‌های گذشته روند ثبت، ساماندهی و حفاظت از یادمان‌های مرتبط با جنگ آغاز شده است و این اقدامات ادامه دارد. روایت جنگ باید حفظ شود تا بتواند نسل‌های بعدی را با اتفاقاتی که در تاریخ کشور رخ داده آشنا کند.

او تأکید کرد: درباره هر بنای آسیب‌دیده، نحوه روایت‌گری اهمیت بسیار زیادی دارد و باید مشخص شود که چه بخش‌هایی از اثر باید حفظ شود، چه نشانه‌هایی باید باقی بماند و چگونه می‌توان این روایت را به مخاطب منتقل کرد. برای مثال، در موزه تخت جمشید بخش‌هایی وجود دارد که آثار آتش‌سوزی دوران اسکندر را نشان می‌دهد. برخی سنگ‌ها یا آثار به نمایش گذاشته شده‌اند تا بازدیدکنندگان متوجه شوند این بخش‌ها در جریان آتش‌سوزی دوران اسکندر دچار آسیب شده‌اند. این خاطره تاریخی بخشی از هویت بناست و اهمیت زیادی دارد.

طالبیان در ادامه به تجربه بازسازی ارگ بم پس از زلزله اشاره کرد و افزود: پس از وقوع زلزله، همه از تخریب گسترده ارگ بم متأثر بودند، اما در همان زمان تلاش شد با آغاز عملیات آواربرداری، امکان مشاهده ابعاد فاجعه برای مردم نیز فراهم شود. در آن زمان مدیریت مجموعه را بر عهده داشتم و با کمک همکاران پایگاه‌های میراث فرهنگی از جمله پایگاه‌های تخت جمشید، چغازنبیل و دیگر مجموعه‌ها، سازه‌هایی موقت و مسیرهایی برای بازدید مردم طراحی شد. با استفاده از داربست‌ها و امکانات موجود، پل‌هایی ایجاد شد که بازدیدکنندگان بتوانند وارد مجموعه شوند، مسیرها را طی کنند و آثار زلزله را از نزدیک ببینند.

مدیر سابق پروژه احیای ارگ تاریخی بم اظهار کرد: در آن دوران حتی امکان دسترسی مردم به برخی فضاهای مذهبی و مکان‌های برگزاری مراسم نیز حفظ شده بود و بازدیدکنندگان می‌توانستند ضمن حضور در این فضاها، آثار تخریب ناشی از زلزله را نیز مشاهده کنند. بعدها و با آغاز اجرای طرح‌های مرمتی، این سازه‌های موقت جمع‌آوری شدند، اما تصمیم گرفته شد بخشی از آثار تخریب به عنوان نماد و شاهد آن حادثه حفظ شود تا روایت زلزله برای نسل‌های بعد باقی بماند.

طالبیان با اشاره به آسیب‌هایی که در جریان جنگ به آثار تاریخی وارد شده است، گفت: در روند مرمت این آثار باید نهایت دقت و حساسیت به خرج داده شود؛ زیرا مرمت یک فرآیند صرفاً فنی نیست، بلکه یک فرآیند فرهنگی محسوب می‌شود. برای هر اثر باید درک درستی از ارزش‌ها، تاریخ و تجربه‌های آن وجود داشته باشد تا بتوان درباره نحوه نمایش آثار جنگ تصمیم‌گیری کرد.

او اضافه کرد: راهکارهای متعددی برای این موضوع وجود دارد، اما در نهایت تصمیم‌گیری باید توسط گروه‌های تخصصی، شوراهای مرتبط و کارشناسانی که مسئولیت حفاظت از اثر را بر عهده دارند، انجام شود. این گروه‌ها باید تشخیص دهند که کدام بخش‌ها می‌توانند به عنوان نشانه‌های جنگ باقی بمانند، چگونه باید حفاظت شوند و چه میزان از این آثار باید در معرض دید عموم قرار گیرد؛ به‌گونه‌ای که هم آسیبی به بنا وارد نشود و هم مخاطب بتواند اثر جنگ را درک کند.

این کارشناس میراث فرهنگی افزود: آثار جنگ می‌توانند به شکل فیزیکی در کالبد بنا باقی بماند، اما در کنار آن، فناوری‌های جدید نیز ظرفیت‌های گسترده‌ای برای روایت این وقایع فراهم کرده‌اند.

او در این زمینه بار دیگر به تجربه تخت جمشید اشاره کرد و گفت: امروزه با استفاده از فناوری نور و صدا می‌توان روایت‌های تاریخی را برای مخاطبان بازسازی کرد. در این نمایش‌ها، بازدیدکننده می‌تواند روند آتش‌سوزی، تخریب و سپس بازسازی و آبادانی تخت جمشید را مشاهده کند و با دوره‌های مختلف تاریخی آن آشنا شود.

طالبیان افزود: درباره بناهایی که در جنگ اخیر آسیب دیده‌اند نیز می‌توان از چنین ظرفیت‌هایی استفاده کرد. این حوادث اتفاقات کوچکی نبوده‌اند و نشان‌دهنده خصومت دشمنان با تاریخ، تمدن و هویت فرهنگی ایران هستند. هرچند این آثار همواره جاودان خواهند ماند، اما ثبت و نمایش این وقایع برای مردم و به‌ویژه نسل‌های آینده اهمیت فراوانی دارد و فناوری‌های دیجیتال می‌توانند در این زمینه نقش مؤثری ایفا کنند.

معاون سابق میراث فرهنگی درباره اینکه تجربه‌های بین‌المللی چقدر می‌تواند در یادمان‌سازی جنگ کمک کنند، اظهار کرد: در شهرهایی مانند ورشو نیز بخش‌هایی از شهر پس از جنگ بازسازی شده‌اند، اما در عین حال بخش‌هایی به عنوان شاهدان جنگ حفظ شده‌اند و حتی ثبت جهانی شده‌اند. این شهرها با وجود بازسازی گسترده، آثار جنگ را از بین نبرده‌اند و همچنان می‌توان نشانه‌های آن را در فضاهای شهری یا موزه‌ها مشاهده کرد. این اقدام به دلیل اهمیت هویت تاریخی آن جوامع انجام شده است.

او تأکید کرد: استفاده از تجربه‌های جهانی به معنای تقلید از آن‌ها نیست، بلکه باید فرایندی که آن کشورها طی کرده‌اند مورد مطالعه قرار گیرد. هر مکان تاریخی ویژگی‌های خاص خود را دارد و نمی‌توان برای همه آثار نسخه واحدی پیچید. به عنوان مثال، نحوه مواجهه با آسیب‌های وارد شده به کاخ گلستان با نحوه برخورد با آسیب‌های یک بنای دیگر مانند کاخ مجلس سنا یا عمارت چهلستون یکسان نخواهد بود. هر اثر تاریخی روایت خاص خود را دارد و باید راهکار متناسب با همان روایت طراحی شود.

طالبیان گفت: ممکن است هر فردی در ذهن خود ایده‌هایی برای نحوه نمایش آثار جنگ داشته باشد، اما این موضوع باید در قالب یک فرایند جمعی و مبتنی بر خرد جمعی بررسی شود. لازم است ابتدا روایت محتوایی هر اثر شکل بگیرد و سپس این روایت در اختیار متخصصان، شوراهای فنی و گروه‌های تصمیم‌گیر قرار گیرد تا پس از بررسی و اعمال اصلاحات احتمالی، به یک جمع‌بندی نهایی برسند.

انتهای پیام