کد خبر: ۲۳۳۵۰۶
تاریخ انتشار: ۲۳ دی ۱۳۹۸ - ۲۲:۵۸
سعید رضاخان
از جمله هنرهای سنتی که مدتی مورد غفلت واقع شد نقاشی پشت شیشه است. این هنر در دوره اسلامی با رویکردی برگرفته از افکار و اعتقادات توده جامعه، گسترش یافت و بصورت بخشی از زندگی روزمره مردم آن زمان درآمد. روند این هنر در تاریخ معاصر ایران از نکات قابل توجهی است که کمتر مورد توجه محققان پژوهش هنر قرار گرفته است. مصاحبه زیر حاصل گفتگویی است که با استاد سعید رضاخان _ پدر نقاشی پشت شیشه _ انجام شده است.

لطفا کمی در رابطه با نقاشی پشت شیشه توضیح دهید.
نقاشی پشت شیشه هنری است که در فرهنگ مردم این سرزمین ریشه دارد و در دوره ای انعکاس دهند تاریخ اسطوره‌ای و همچنین تفکرات مذهبی شیعی است. البته برخی آن را با ویترای اشتباه می‌گیرند و این در حالی است که این دو از یکدیگر جدا هستند و به دو دنیای متفاوت اختصاص دارند. در این میان فقط شیشه که بستر اجرا محسوب می‌شود؛ مشترک است. شما در نقاشی پشت شیشه از رنگهای غیر شفاف استفاده می‌کنید که از میان آنها کار با رنگ روغن از همه رنگ ها بسیار ساده تر است. از نکات قابل توجه در نقاشی پشت شیشه، کار بصورت جزع به کل است. از این نظر نقاشی پشت شیشه متفاوت با نقاشی روی بوم، روی مقوا و کاغذ است. تفاوت دیگر در معکوس کار کردن است. این معکوس کار کردن در نوشتن نمود پیدا می‌کند. یعنی شما در پشت شیشه نمی توانید خط فارسی را از راست به چپ بنویسید بلکه باید آن را از چپ به راست بنویسید تا از سوی دیگر شیشه بصورت صحیح خوانده شود.

این هنر از چه دورانی رواج یافت؟
تاریخ نقاشی پشت شیشه در حاله ای از شاید و اگرها است. همانگونه که خواستگاه آن نقاط گوناگون کره زمین درج می‌شود و اتفاق نظر خاصی روی آن نیست. البته اسنادی وجود دارد که قدمت این هنر را به ایران پیش از اسلام مربوط می‌کند. ذکر این نکته نیز لازم است که در آن زمان شیشه تخت به معنی امروز وجود نداشته و نمونه‌های مورد بحث ظروفی نظیر کاسه بوده‌اند. در دوران پس از اسلام با نخستین نشانه‌های این هنر در زمان صفویه روبرو می‌شویم اما رواج آن بصورت گل و مرغ به سلسله زندیان باز می‌گردد. در آن دوران گل و مرغ های نقش بسته در پشت شیشه و در پشت آینه به عنوان بخشی از تزئینات داخلی خانه‌های اعیانی خودنمایی می‌کنند. تزئیناتی که در میان آیینه کاری ها، گچ بری ها و حتی درون درها و پنجره ها کار می‌شدند و در نهایت دوران قاجار به عنوان عصر طلایی این هنر و اوج آن مطرح می‌شود.

چرا نقاشی پشت شیشه در دوران قاجار اوج گرفت؟
مجموعه دلیلی را برای این موضوع می‌توانیم در نظر بگیریم. نخست اینکه شیشه تخت در آن زمان به وفور یافت می‌شود. دوم اینکه آینه کاری و گچ بری به شدت فراگیر می‌شود و نقاشی پشت شیشه می تواند زینت بخش آنها شود. بطور یقین دلیل های دیگری نیز وجود دارد اما دلیل اصلی را باید در فرهنگ توده جامعه جستجو کنیم. آنجا که مذهب بیشتر مردم تشیع است و اعتقادات پاک افراد به متبرک بودن شمایل ائمه و حضور چنین تصاویری در خانه‌ها یا مغازه‌ها تاکید دارد. در اینجا شیشه می تواند به عنوان یک واسطه واسط از لمس شدن تصویر اولیاء خدا، اسماء مبارکه یا آیات و روایات توسط افرادی که احیانا مطهر نیستند جلوگیری کند. همچنین شفافیت شیشه و درخشندگی رنگ ها از پشت آن باعث می‌شود تا نقاشی پشت آن از جلوه بیشتری برخوردار باشد.

در دوران پهلوی بر نقاشی پشت شیشه چه گذشت ؟
در این دوران ، وارثان هنرمندان زمان قاجار ، هنوز حضور داشتند و سه شیوه گل و مرغ ، خیالی سازی و شمایل نگاری رواج فراوان داشت. بویژه آنکه آثاری با موضوع شمایل نگاری در تعداد زیاد تولید می‌شد و در شهرهای مذهبی و نقاط نزدیک به زیارتگاه ها به فروش می‌رسیدند تا زائران به عنوان سوغاتی با خود همراه ببرند. با این وجود تک چهره هایی را می‌بینیم که رنگ و بویی تازه به این هنر می بخشند و آن را به شیوه‌ای نو به مخاطبان معرفی می‌کنند. مرحوم علی اکبر صنعتی و مرحوم مهیندخت عظیما از جمله این هنرمندان بودند که تعریفی تازه در سبک شناسی این هنر ارائه دادند. با این وجود تغییر در سبک زندگی باعث شد تا بسیاری از آرایه های معماری با کاهش تقاضا روبرو شوند. در این میان نقاشی پشت شیشه نیز به حاشیه رانده شد و با گذشت زمان از طالبان آن کاسته شد.

پس از انقلاب وضعیت چگونه شد؟
روندی که پیش از انقلاب درباره تغییر سبک زندگی شروع شده بود ؛ پس از انقلاب نیز ادامه یافت و هر روز از جمعیت طالبان این هنر کاسته شد. اضافه بر این جنگ ایران و عراق کانون توجهات هنری را بطور کلی تغییر داد. حالا در عرصه سینما ، فیلم دفاع مقدس شکل گرفته بود. در زمینه نقاشی نیز با آثاری که فرهنگ مقاومت و شهادت را ترویج می داد روبرو می‌شویم. گسترش آپارتمان نشینی هم بصورت کامل نقاشی پشت شیشه را از معماری داخلی حذف کرد.
اینگونه شد که رفته رفته فقط چند استاد کار قدیمی در این هنر باقی ماندند و نام این هنر تنها در ذهن معدود هنرآموزانشان زنده نگه داشته شد. استادانی که تمام عشق و علاقه شان حفظ هنری بود که سال های سال با آن زندگی کرده بودند.

یعنی نقاشی پشت شیشه به فراموشی سپرده شد؟
خیر. بصورت کامل فراموش نشد همانطور که خدمت شما عرض کردم ؛ تعداد اندکی بودند که آن را ادامه دادند. در این دوران با نام استاد مرتضی آقا قاسمی و حبیب نقاش روبرو هستیم که با چنگ و دندان راه خود را ادامه دادند و سعی کردند افرادی را در این زمینه تربیت کنند اما دیگر رمقی برای نقاشی پشت شیشه نمانده بود.

چگونه این هنر دوباره رواج یافت ؟
سالها پیش در موزه نقاشی پشت شیشه ، سرکار خانم طبیب جم مدیر بود. یکی از دغدغه های های ایشان ، گسترش همین هنر بود اما به هر دلیل موفق نشد. پس از ایشان آقای ایرانپور مدیر شد. و با هر زور و زحمتی بود هنرمندان این رشته را از دور و نزدیک دور هم جمع کرد. آقای ایرانپور در این رابطه زحمت بسیاری کشید. با این وجود باز نتوانست محوریت کار را بصورت کامل به دست بگیرد اما هر چه که بود کلید تشکیل گروه های مختلف در زمان آقای ایرانپور زده شد و ما از آن زمان با ظهور گروه های متعدد روبرو می‌شویم. بعد از آن تعداد زیادی از گروه های موجود در یکدیگر ادغام شدند و گروه نقاشان پشت شیشه ایران هر روز بزرگتر شد و اعتبار لازم را کسب کرد. بخشی از مطرح شدن نقاشی پشت شیشه در حال حاضر به ایجاد حس رقابت در آن دوران باز می‌گردد و بخش دیگر که نقش بسیار پررنگ تری نیز دارد به اتحاد گروه ها در این مدت معطوف می شود.

پیش بینی شما برای آینده این هنر چیست ؟
این مطلب که هنر یاد شده در ۱۰ سال آینده به کجا ختم می‌شود و چه شرایطی را تجربه می‌کند به عملکرد امروز هنرمندان آن باز می‌گردد. البته شرایط دیگری نیز در این امر دخیل هستند. با ایجاد بازار مناسب ، تحول و نوآوری در نقش و کاربرد ، حمایت دولتی از این هنر و ... می توانیم سرزندگی آن را تضمین کنیم. اما اگر قرار باشد که هیچ فعالیتی از طرف هنرمندان صورت نگیرد و یا هیچ امیدی در دل این افراد وجود نداشته باشد - جز تعداد محدودی که همیشه عاشق این هنر بودند و عمر خود را وقف آن کردند - دوباره هنرمندان آن یکی پس از دیگری حذف می‌شوند. ولی آنچه مسلم است ماندگاری نام هنرمندان امروز است. تا امروز هیچگاه شرایط برای ثبت تاریخی در نقاشی پشت شیشه این چنین مهیا نبوده است.
نام:
ایمیل:
* نظر:
عکس خبری